Naverok

Kelepûra siyasî, ku niha Partîya Aştî û Demokrasîyê (BDP) nûnertîya wê dike, ji salên 1990ê û vir ve, di warê temsîlkirina lêgerînên ji bo maf û azadîyên rewa yên kurdan a di qada siyasî de, bi roleke girîng rabû. Di hawîrdoreke weha de, ku tê de partîyên navendî yên çepgir û rastgir ên li Tirkîyeyê li hember daxwazên kurdan dijber bûn -an jî qet nebe bîyanî diman-, BDP û partîyên selefên wê, bi awayekî biryardar û azwer daxwazên kurdan anîn qada siyasî.

Ji bilî alîyê bûyeran ên mirov li bendê nîne, em dikarin hêmanên avaker ên daîmî tesbît bikin da ku em şoreşên seranserê cîhana erebî dayî ber xwe fêm bikin. Ez li vir venagerim rastîya demografîk: Giranîya ciwanan û pirsa nifşî, nerehetîya nifşên ciwan, hostekarîya wan a di teknolojîyên nû de (em pê hisiyan ku bêyî ku ferz be teçhîzata wan li malan hebe, 23 mîlyon misirî xwedîyên derfeta girêdana Înternetê bûn, ev hejmareke mirov ne li bendê ye û herweha pir e).

Civînên bilind ên birêveberên li pey hev tên û têk diçin; Qesra Spî û Kongre erza hev dişikînin, lê tiştekî bi ser naxin. "Bazaran" ji wan fêm kiriye û êdî muameleya ordekên bêserî bi wan re dikin, lîstikên besît ên ku wan bi xwe afirandî û êdî nizanin ji heq derkevin. Dîsa jî di heman demê de –li Fransa, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, deverên din– hilbijartinên serokdewletîyê li devê derî ne. Bi hisa nebirastî ya qutbûna di navbera gotin û kirinê de, ew qada sivîl û çapemenîyê dagîr dikin.

1ê çileyê 2002yê, pereyê yekbûyî (yê sala 1999ê çêkirî) kete bazarê. Ji dilşahîya nepixandî ya çapemenîyê gumanên li ser pereyekî li Parîsê sêwirandî, li Brukselê qebûlkirî û li Frankfurtê derbkirî, difûre. Heta wê radeyê ku muteşebis vê pirsê ji xwe bikin: Gelo euro wê pif bike finda yanzdehsalîya xwe?

Di filmê Stanley Kubrick 2001: A Space Odyssey (2001: Destaneke Fezayê) (sala 1968ê li sînemayan hat nîşan dan), robotê bi navê HAL 9000, ku bixwe mûcîzeyeke aqilçêkirî ye, li kêştîya fezayî Discoveryê suwarkirî ye, diçe Jupîterê û di rê de xwe ji kontrola astronotan xilas dike. Ji robot tê ku ji bilî yekî astronotên din tine bike, ji wî yekê mayî jî tê ku girêdana robotî ya enerjîyê qut bike.

Tiştekî heta niha nehatiye dîtin, midaxeleya leşkerî ya li Lîbyayê her biberdewamî têkilîyên navneteweyî têk dibe. Midaxeleya ku bi biryara Konseya Ewlekarîyê ya rêkxistina Neteweyên Yekbûyî (NY) li ser navê "berpirsiyarîya parastina gelan" ku mirov jê bişik e, devê gelek welatan şewitand: Çîn, Rûsya her wiha Swêd û Almanya hizir dikin ku Fransa û Brîtanyayê xwest bi zorê hin tiştan biguherin. Di rewşeke wiha nelibar de, pirtûka bi perspektîfên nûjen a fîlozof û hiqûqnasê kanadî Jean-Baptiste Jeangène Vimer derket. (1)

Di nav endamên kevin ên Artêşa Komarxwaz a Îrlandayê (IRA) de, hin endam li gor yên din "serkevtîtir" in. Mînak, M. Martin McGuinness ku di navbera 1979 û 1982yê de şefê birêveberîya rêxistinê bû, terfî kir ji bo payeya alîkarê serokwezîrê wan sazîyên ku berê wî dixwest hilweşîne. Yên din ku kêmtir serkevtî bûn, ji kamerayan dûr, carinan diaxivîn. Bi vê kirina xwe, wan stratejî û alozîyên di hundirê IRAyê de ku di 2005ê de çek danîn, ronî kirin.

Ji bo ku xirabûna rewşa aborî û malî derbibire ji sala 2008ê ve bê navber fikra krîzê bi awayekî sergirtî ji bo terîfkirina bêserûberîyeke demî ya sîstemeke xwegirtî, tê bi kar anîn. Li gor vê fikrê sererastkirina zêdegavîyan wê têrê bike da ku krîz bê çareser kirin. Baş e, heke kapîtalîzma demokratîk a li welatên rojava piştî şerê duyemîn ê cîhanê hat bi cih kirin, bêahengîyeke nayê çareserkirin dihewîne, hingê wê çi bibe?

Barack Obamayê li hemberî bêkarîyê û ji ber deynê dewletê ji taqet ketî, dewra xwe ya pêşî bi awayekî lawazbûyî bi dawî tîne. Şansê muhafazekaran heye ku di hilbijartinên serokatîyê yên 2012ê de bi ser kevin, hewl didin namzedekî bawerî pê were peyda bikin. Lê belê ji mêj ve ji wan hat ku piştî hamleyeke xirab têkçûna îdeolojîk bidin ji bîr kirin ku ji bo wan krîza malî pêk tîne.

Demeke dirêj –çi neheq û çi biheq– weke paşverû hat dîtin û elîtên pêşverû ew piçûk dixistin, belê êdî muzîka country xwe bi tevahîya welat daye hez kirin.

Ji tebaxa 1984ê û vir de, ku PKK (Partîya Karkerên Kurdistan) li Tirkîyeyê şerê çekdarî li dar xistiye û heta niha di nav neh salan de neh hezar kes hatine kuştin. Di destpêkê de li herêmên başûr-rojhilat, niha jî li seranserê rojhilat belav dibe û berê xwe dide hedefên turîstîk. Hikûmeta Ankarayê hemû pêşniyarên PKKê yên ji bo agirbest û lihevkirinê paşde vegerandin û hemû hesabê xwe li ser zor û zordestîyê ava dike. Dixwaze bi yekcarî bi projeyên hîdro-elektrîk û barajan bandora xwe ya aborî li ser herêmên başûr û rojhilat bi hêztir bike.

Berî bi pêncî salan gelê Cezayîrê gihişte serxwebûnê. Di tîrmeha 1962yê de rojên şahî û pîrozbahîyê venaguherin tu şideta li dijî fransîyên hê li Cezayîrê ne. Bi tenê Oran îstîsna bû, li Oranê bi dehan pieds-noirs [navê li Ewropîyên li bakurê Afrîkayê bicihbûyî dihat kirin e, maneya wê lingreş e; nota wergêr] ji alîyê girseyê ve hatin kuştin. Ji nîvsedsalê û vir ve behskirinên sereke yên vê komkujîyê xwe ji şahidîya cezayîrîyan re kerr dikin.

Sala 1951ê Înternasyonala Sosyalîst (ÎS) çalakîyên xwe ji nû ve bi rêk û pêk kirin da ku "gelan ji girêdanan wan ya bi kesên navgînên hilberandinê di destê xwe de digirin, azad bike". Şêst salan piştre birêveberên wê tercîh dikin ku behsa "birêkûpêkkirina adil a bandorên globalbûnê yên zirarê didin" bikin. Jirêderketine hêdî ya ku helwêsta van "sosyalîstan" li hemberî hempîşeyên wan ên latîno-amerîkî nîşan dide.

Li alîyekî rewşeke aborî û civakî ya berê nehatîye dîtîn heye. Li alîyê din nîqaşeke giştî ya peritî heye, ku heta ku ji ber bi tenê alternatîveke di navbera siyaseta rastgir a şidandî û hişkbûna siyaseta çepgir de mayî, hatiye rûçikandin. Qada nîqaşên fermî çawa xwe bêsînor dike, bi kîjan mûcîzeyê bawerîya hindikahîyekê vediguhere "raya giştî"? Di dersên xwe yên li ser dewletê de yên sala 1990ê li Collège de Franceê dayî û vê mehê weke pirtûk çapbûyî, civaknas Pierre Bourdieu vê yekê rave dike.

Kêlîya ku dewlet dev ji serwerîya xwe ya budçeyî berdidin û didin dest dezgehên di ser neteweyan re –nexasim yên ewropî– sosyolojîya dîrokî bi bîra me dixe ka di nav dînamîkên întegrasyonê de ji şidet û desteserkirina mal û milk çi heye.

Dema ku dîktatorîyek hildiweşe, em zorê didin xwe da ku fêm bikin ka çawa wê dikarî xwe li ser piyan bigire. Li Lîbya, Misir yan jî Tûnisê bersiva pirsê qismî di kontrolkirina bi rêkûpêk a ragihandinê de ye. Bi alîkarîya materyalê şirketên amerîkî û ewropî dayî wan. Van şirketan li wan deveran mişterîyên xwe ji kompleksan xilas dikirin û herweha erdekî ku dikarin lê teknolojîya xwe li qadeke mezin biceribînin, peyda dikir.

Namzetên serokkomarîya Fransayê pêşnîyazên xwe yên ji bo reformekirina pergala perwerdeyê zêde kirin. Ne ji xwe ve, têkoşîna li dijî bêkarîyê, kêmkirina newekhevîyan û heta carinan yekîtîya neteweyî kê elaqedar dike. Li Fransayê û li dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hem li çepê û hem li rastê dersxaneyên dibistanan bi nirxên herî mezin ên siyasî hatine xemilandin. Lê belê gelo dibistan dikare bi rastî hertiştî bike?

Di dawîya sedsala XIXem de, Orville Owen, doktorê li Detroitê, dawîya dawî aleta ku bi mehan li ser dixebitî, temam dike: Du lûleyên fireh li ser sêpêyên ji textikan bicihkirî, bi manîvelayekê tên xebitandin. Di navbera her du lûleyan de, tevneke bi sedan metre vegirtî û li ser tevnê, wî hemû berhemên William Shakespeare û yên gelek nivîskarên din ên pê re hevdem bi cih kirine. Baş e, projeya wî çi ye? Zîvirandina banda ji peyvan bi lezeke pêwist ji bo ku nasnavê veşarî yê ku wê bihêle ku Owen nasnameya rasteqîn ya helbestvanê îngilîzî derxe holê.

Jîyana li penaberîyê, sirgûnî û jana xurbetê ji mêj de bala gelek nivîskaran kişandiye. Ev bi serê xwe dikare bibe mijara lêkolîneke dûr û dirêj ku ev cih têrê nake. Nivîskarên ku rewşa xerîbîyê bikin mijara nivîsên xwe ne mîna wan ên ku bi xwe di nav wê rewşê de bin. Yek ji wan nivîskaran jî Arşevê Oskan e ku bûye ҫend sal li xerîbîyê ye û jana wê dikişîne, diҫêje û dide ҫêjandin jî.

Arşevê Oskan ku mîna helbestvanekî dihate nas kirin, vê dawîyê derbasî qada romanê jî bû. Sala 2010ê romana wî Keştîya Penaberan ji weşanxaneya Doyê li Stenbolê derket.

Nivîsên Haşim Ahmedzade ên li ser romana kurdî bi navê “Romana kurdî û nasname” di nav weşanên Avestayê de çap bûn. Kitêba ku edîtorîya wê Remezan Alan kiriye ji alîyê Fahrîye Adsay ve, ji ingilîzî bo kurdî hatiye wergerandin.

Di pêşgotinê de Haşim Ehmedzade wiha dinivîse:

Bi berhema xwe ya bi navê ‘M’yê, Şêrzad Hesen bi me dide selmandin ku ew yek ji hosteyên ‘lêkirina dîwarê kurdî” ye. Hosteyekî wisa ku bi peyv û hevokan dikeve zikrê. Dema min rahişt kitêba mijara dabaşê, pê hesiyam ku ji sê kurteçîrokan pêk tê; Gula Reş, M û Maleke Ji Avê.

‘Hêro tu hebûyî…
Çima dabeş bûyî?!
Hêro tu winda bûyî
Êdî tu nemayî û nînî.’

Weşanxane, di pêşketina civakan de xwedî roleke girîng in. Di nav xebatên medyayê de, di kar û barên ragihandina rojane de weşanxaneyên pirtûkan diweşînin, gelek girîng in: Berhem û weşanên wan ên wek pirtûk dikarin hertim ji nû ve bên weşandin û belavkirin; bandora wan li ser civakê hertim heye. Civak bi medyaya rojane dibe xwedîya agahdarîyên rojevê, lê ji pirtûkan gelek tiştan fêr dibe, dikare hertim bixwîne û kengê bixwaze pirtûk amade ne, wek dostên wefadar di nav refan de li benda xwendevanên xwe aram radiwestin.